Không rành công nghệ thì học AI kiểu gì

Không rành công nghệ vẫn học AI được, và người đi làm lâu năm còn có lợi thế mà người trẻ thạo máy không có. Tôi trả lời câu này từ chỗ của một người làm Nhân sự, tự nhận là không rành công nghệ, và cho tới giờ vẫn không biết viết một dòng lệnh nào.

1. Không rành công nghệ thì vướng ở đâu, và hoá ra không phải chỗ bạn nghĩ

Phần lớn người ngại học AI vì nghĩ nó giống học một phần mềm kế toán hay một phần mềm quản lý: phải nhớ menu nằm ở đâu, phải nhớ bấm nút nào trước nút nào sau. Nếu đúng như vậy thì người quen máy tính đúng là có lợi thế thật.

Nhưng AI không hoạt động theo kiểu đó. Bạn gõ tiếng Việt vào một ô trống và nói ra thứ mình cần. Không có menu để nhớ, không có nút để học thuộc. Cái quyết định kết quả không phải là bạn bấm giỏi tới đâu, mà là bạn nói ra được rõ tới đâu.

Mà diễn đạt công việc cho rõ thì người làm nghề lâu năm giỏi hơn hẳn người mới. Đó là lý do tôi nói lợi thế đang nằm ở phía bạn, chứ không nằm ở phía người trẻ thạo máy.

2. Thử ngay một phép so sánh để thấy vấn đề nằm ở đâu

Cùng một việc, hai cách nói.

Cách một: "viết cho tôi một cái thông báo nội bộ".

Cách hai: "Tôi cần một thông báo nội bộ gửi toàn thể nhân viên về việc thay đổi giờ chấm công từ ngày mai. Giọng trang trọng nhưng dễ hiểu, không dùng từ chuyên môn. Dài khoảng nửa trang. Phải nêu rõ lý do thay đổi, thời điểm áp dụng, và ai là người trả lời thắc mắc. Cuối cùng có một câu trấn an vì tôi biết mọi người sẽ lo bị trừ lương."

Cách hai không cần một chút kiến thức công nghệ nào. Nó chỉ cần bạn biết rõ công việc của mình: biết ai sẽ đọc, biết họ sợ gì, biết văn bản này phải có những phần nào mới đủ.

Người ngồi ở vị trí của bạn nhiều năm thì viết được cách hai mà không phải nghĩ. Người mới ra trường thạo máy tới mấy cũng không viết nổi, vì họ chưa từng phải trả lời câu hỏi của một nhân viên đang lo bị trừ lương.

3. Ba nỗi sợ cụ thể, và cách gỡ từng cái

Sợ bấm sai làm hỏng cái gì đó. Đây là nỗi sợ có thật và tôi từng có. Cách gỡ rất đơn giản: khi bạn gõ vào ô trò chuyện, bạn không đang sửa dữ liệu của công ty, không đang xoá file của ai, không đang gửi gì cho ai. Bạn chỉ đang nói chuyện. Sai thì gõ lại câu khác. Không có nút nào bấm nhầm mà mất mát được.

Sợ nó trả lời sai mà mình không biết. Nỗi sợ này thì đúng và cần giữ. AI có thể nói sai một cách rất tự tin. Nhưng để ý kỹ: bạn hoàn toàn kiểm được nó trong đúng cái nghề của bạn. Nó viết sai một điều khoản lao động thì bạn biết ngay, vì bạn làm nghề đó. Người thạo máy mà không làm nghề mới là người không phát hiện ra.

Sợ mình học chậm hơn người khác. Học chậm hơn thì có thể. Nhưng thứ bạn học được lại bám chắc hơn, vì mỗi điều học được đều móc vào một việc bạn đã làm hàng trăm lần. Người học nhanh mà không có việc để móc vào thì cũng trôi nhanh.

4. Người không rành công nghệ chỉ cần biết đúng bốn thứ về máy tính

Tôi liệt kê thật, không giấu gì. Đây là toàn bộ phần kỹ thuật mà một người làm Nhân sự cần để dùng AI vào việc:

Mở trình duyệt và đăng nhập một tài khoản. Thứ bạn vẫn làm mỗi ngày với hộp thư.

Sao chép và dán. Bấm giữ chọn đoạn chữ, sao chép, rồi dán sang chỗ khác.

Tải một tệp lên và tải một tệp về. Giống hệt việc đính kèm tệp vào thư.

Biết tệp của mình đang nằm ở thư mục nào. Nghe buồn cười nhưng đây là chỗ nhiều người vướng nhất, và nó không liên quan gì tới AI.

Hết. Không có gì thêm. Nếu bạn làm được bốn việc trên thì phần kỹ thuật của bạn đã đủ, và toàn bộ phần còn lại là chuyện nghề.

5. Bắt đầu từ đâu cho khỏi bỏ cuộc

Đừng bắt đầu bằng việc học công cụ. Đây là sai lầm phổ biến nhất. Người ta xem hết video giới thiệu tính năng, thấy hay, rồi đóng lại và không dùng gì cả. Vì không có việc thật để gắn vào.

Bắt đầu bằng đúng một việc bạn ghét nhất. Việc nào tuần nào cũng phải làm, làm xong thì mệt, và không ai khen. Với người làm Nhân sự thì thường là soạn một loại văn bản lặp đi lặp lại, hoặc tổng hợp một loại báo cáo.

Viết việc đó ra thành chữ trước khi mở bất cứ công cụ nào. Đầu vào là gì, quy tắc là gì, thế nào là làm đúng, thế nào là làm sai. Bước này tốn công nhất và cũng quyết định nhất. Viết xong bước này thì gần như bạn đã xong nửa việc, và phần còn lại chỉ là đưa nó cho máy.

Làm một việc cho tới nơi rồi mới sang việc thứ hai. Đừng thử mười thứ trong một buổi. Một việc chạy được sẽ cho bạn niềm tin để đi tiếp, còn mười thứ dở dang sẽ làm bạn kết luận rằng mình không hợp.

6. Điều duy nhất tôi nghĩ là thật sự cần

Không phải năng khiếu công nghệ. Là chịu ngồi lại với một việc cho tới khi nó chạy.

Lần đầu bạn nhờ AI làm một việc, kết quả thường không dùng được ngay. Chỗ tách người đi tiếp với người bỏ cuộc nằm đúng ở khoảnh khắc đó. Người bỏ cuộc kết luận rằng công cụ này không hợp với mình. Người đi tiếp thì hỏi lại một câu rõ hơn, và tới lần thứ ba thì ra thứ dùng được.

Cái đó không phải kỹ năng máy tính. Đó là tính cách làm việc, và người đi làm lâu năm thì đã có sẵn.

7. Ba câu hỏi người không rành công nghệ hay hỏi nhất

"Tôi có phải cài phần mềm gì không." Không. Bạn mở trình duyệt, vào một trang, đăng nhập, và gõ. Giống hệt lúc bạn mở hộp thư. Không cài đặt, không cấu hình, không có bước nào cần gọi người kỹ thuật.

"Máy tính của tôi cũ, có chạy nổi không." Có. Phần nặng chạy ở nơi khác, máy của bạn chỉ hiển thị chữ. Máy nào mở được trình duyệt là dùng được.

"Tôi gõ tiếng Việt có dấu được không." Được, và nên gõ có dấu. Gõ càng rõ ràng đầy đủ thì kết quả càng sát. Đây lại là một lợi thế nữa của người quen soạn văn bản trong nghề Nhân sự.

"Nếu tôi hỏi sai thì sao." Không có câu hỏi sai. Chỉ có câu hỏi chưa đủ rõ, và bạn sửa bằng cách hỏi lại. Đây là điểm khác biệt lớn nhất so với mọi phần mềm bạn từng dùng: nó không bắt bạn làm đúng ngay từ lần đầu.

Bốn câu này chiếm phần lớn nỗi lo, và cả bốn đều không phải vấn đề thật. Vấn đề thật nằm ở chỗ khác: bạn có chịu ngồi lại với một việc cho tới khi nó chạy hay không. Tôi viết kỹ hơn về chuyện đó ở bài về việc vì sao học AI xong vẫn không dùng được.

8. Nếu bạn vẫn còn ngại

Tôi nói thẳng một điều mà tôi tin: thứ khiến người ta bỏ cuộc không phải bài khó. Là lúc bí mà không có ai gỡ.

Lúc bí không phải lúc đang ngồi học. Lúc bí là buổi chiều hôm sau, khi bạn mở đúng tệp của mình ra và thấy nó không giống bất kỳ ví dụ nào bạn đã xem. Nếu khoảnh khắc đó không có ai bên cạnh, bạn sẽ quay về cách làm cũ. Và chỉ cần quay về hai lần là bỏ hẳn.

Nên nếu bạn từng bỏ cuộc một lần rồi, đừng học một mình lần nữa.

Và nếu bạn còn phân vân vì tuổi, tôi đã trả lời riêng ở bài về việc ngoài bốn mươi tuổi học AI có muộn không. Còn nếu bạn muốn xem một người không rành công nghệ làm được tới đâu, thì chuyện tôi tự dựng website là ví dụ cụ thể nhất.