Vì sao dùng AI mỗi ngày mà vẫn không giỏi lên

Dùng AI mỗi ngày mà vẫn không giỏi lên là chuyện tôi gặp khá thường: người đã dùng cả năm trời, việc chạy nhanh hơn hẳn, nhưng năng lực nghề nghiệp thì gần như đứng yên. Bài này để bạn tự soi xem mình có đang ở trong tình huống đó không, và nếu có thì quay lại bằng cách nào.

1. Bốn dấu hiệu của người dùng AI mỗi ngày mà vẫn không giỏi lên

Một. Bạn không giải thích được kết quả bạn vừa nhận. Sếp hỏi vì sao lại làm cách này mà không làm cách kia, bạn không trả lời được, vì bạn chưa bao giờ hỏi câu đó cho chính mình.

Hai. Bạn dùng đi dùng lại một vài câu lệnh cũ. Đúng ba bốn câu quen thuộc, việc nào cũng nhét vào đó. Nó vẫn ra kết quả tàm tạm, nên bạn không có lý do gì để học thêm.

Ba. Gặp việc lạ là bạn khựng lại. Việc quen thì trôi chảy. Việc chưa từng gặp thì không biết bắt đầu từ đâu, vì thứ bạn có là một bộ câu lệnh, không phải một cách nghĩ.

Bốn. Bạn thấy sợ khi phải làm mà không có AI. Đây là dấu hiệu nặng nhất. Công cụ lẽ ra làm bạn mạnh lên, chứ không phải làm bạn yếu đi khi thiếu nó.

Có một dấu hiệu nữa mà tôi thấy ở chính mình những ngày đầu: mở công cụ ra trước cả khi kịp nghĩ. Việc gì tới cũng dán vào đó rồi mới đọc. Khi phản xạ đó hình thành thì bạn đã bỏ mất bước quan trọng nhất, là bước tự xác định mình đang cần gì.

2. Vì sao chuyện này xảy ra, và lý do không nằm ở ý chí của bạn

Lý do thật nằm ở chỗ ngược đời: AI trả kết quả quá tốt ngay từ lần đầu.

Ngày xưa muốn có một văn bản tử tế, bạn phải mò, phải sai, phải sửa. Chính quá trình mò đó dạy bạn. Bây giờ kết quả đến ngay và đủ dùng, nên cái quá trình dạy bạn kia biến mất, mà biến mất một cách rất êm, không có tín hiệu nào báo cho bạn biết.

Trong nghề Nhân sự, chuyện này thấy rõ nhất ở khâu soạn văn bản. Trước đây soạn một quyết định hay một thông báo khó là dịp bạn phải tra lại quy định, phải cân câu chữ, phải nghĩ xem người đọc sẽ phản ứng thế nào. Bây giờ có bản nháp trong ba mươi giây, và bạn chỉ còn sửa vài chữ. Văn bản vẫn đạt, nhưng bạn thì không học thêm được gì từ nó.

3. Cái mất không thấy ngay, và nó tới đúng lúc bất lợi nhất

Trong sáu tháng đầu bạn không mất gì cả, chỉ thấy được. Cái mất xuất hiện muộn hơn, và xuất hiện đúng vào lúc bạn cần nhất: khi được giao một việc khó, một việc chưa có tiền lệ, một việc mà không ai đưa sẵn khuôn cho bạn.

Đó là lúc người dùng AI để hiểu ra và người dùng AI để làm hộ tách hẳn nhau. Người thứ nhất mở việc ra, chia nhỏ, tự đặt được câu hỏi đúng, rồi mới nhờ máy. Người thứ hai ngồi trước một việc không giống bất cứ mẫu nào và không biết gõ gì vào ô trống.

Khoảng cách đó, một khi đã hình thành, rất khó đuổi. Không phải vì người kia giỏi hơn, mà vì họ đã tích luỹ được thứ không mua lại được bằng thời gian ngắn: kinh nghiệm tự phán đoán.

4. Phân biệt hai kiểu dùng, bằng đúng một câu hỏi

Có một câu hỏi tôi dùng để tự kiểm, và nó gọn tới mức hỏi lúc nào cũng được: sau việc này tôi biết thêm điều gì mà trước đó tôi chưa biết.

Nếu câu trả lời là "tôi có thêm một văn bản đã xong", thì lần đó bạn dùng AI để làm hộ. Không sai, và phần lớn công việc trong tuần đúng là nên như vậy.

Nếu câu trả lời là "tôi hiểu ra vì sao cách này tốt hơn cách kia", thì lần đó bạn dùng AI để lớn lên. Đây là kiểu dùng phải chủ động sắp xếp, vì nó không tự xảy ra.

Vấn đề chỉ nảy sinh khi toàn bộ các lần dùng đều rơi vào kiểu thứ nhất. Tôi viết riêng về hai kiểu dùng này ở bài học AI để nó làm hộ hay để mình lớn lên.

5. Cách quay lại, không tốn thêm thời gian

Thêm đúng một câu hỏi sau mỗi lần dùng. Nhận kết quả xong, hỏi thêm: vì sao lại chọn cách này, còn cách nào khác không, cách kia dở ở chỗ nào. Tốn thêm chừng một phút, và một phút đó là toàn bộ khác biệt.

Mỗi tuần chọn một việc làm tay trước, rồi mới đối chiếu. Không phải để chứng minh gì với ai, mà để bạn biết mình còn tự làm được tới đâu. Chọn việc vừa sức, đừng chọn việc gấp.

Tự bắt mình giải thích lại cho một người khác. Đây là phép thử nghiêm nhất. Giải thích trôi chảy nghĩa là bạn hiểu thật. Ấp úng nghĩa là bạn mới chỉ có kết quả.

Giữ lại bản nháp đầu tiên của chính mình. Nghe lạ, nhưng rất hiệu quả: viết một đoạn theo ý mình trước, rồi mới đưa cho máy soi. Bạn sẽ thấy ngay chỗ mình còn yếu, thay vì chỉ thấy một bản hoàn chỉnh không rõ từ đâu ra.

6. Năm câu hỏi để đào sâu, dùng được ngay hôm nay

Tôi gom lại thành năm câu, mỗi câu chỉ tốn chưa tới một phút, và mỗi câu kéo bạn từ chỗ nhận kết quả sang chỗ hiểu ra.

Vì sao lại là cách này. Bắt máy nói ra lập luận, không chỉ nói ra đáp án.

Còn cách nào khác, và dở ở chỗ nào. Có hai phương án để so thì bạn mới thật sự có lựa chọn.

Tôi đang thiếu gì trong cách nghĩ của mình. Câu này khó chịu nhưng cho ra nhiều nhất.

Giải thích lại như nói với người ngoài ngành. Nếu giải thích được đơn giản thì logic bên trong đúng.

Nếu tôi làm sai thì sai ở khâu nào trước tiên. Câu này giúp bạn biết chỗ cần soi kỹ khi áp vào việc thật.

Tôi viết kỹ hơn về từng câu ở bài năm cách hỏi AI để hiểu ra.

7. Đừng nhầm chuyện này với chuyện dùng ít lại

Có người đọc tới đây rồi kết luận rằng nên hạn chế dùng AI. Tôi không nói vậy, và tôi cũng không làm vậy.

Tôi dùng AI mỗi ngày, và dùng nhiều. Chuyện cần đổi không phải là dùng bao nhiêu, mà là trong mỗi lần dùng có chừa ra một phút để hiểu hay không. Người dùng nhiều mà vẫn giỏi lên rất khác người dùng nhiều rồi đứng yên, và điểm khác biệt chỉ nằm ở một phút đó.

Nếu bạn đang lo mình học AI mãi mà không dùng được vào việc, thì đó lại là một vấn đề khác, tôi viết riêng ở bài vì sao học AI xong vẫn không dùng được.

8. Ba tình huống trong nghề Nhân sự để thử ngay tuần này

Lý thuyết thì dễ gật đầu, nên tôi đưa ba tình huống cụ thể để bạn áp vào.

Khi soạn một văn bản khó. Trước khi mở công cụ, viết ra ba gạch đầu dòng: người đọc là ai, họ sợ điều gì, văn bản này phải trả lời được câu nào. Ba dòng đó tốn hai phút và chúng chính là phần bạn học được. Sau đó mới đưa cho máy dựng bản nháp.

Khi rà một bộ dữ liệu. Trước khi chạy, tự đoán xem chỗ nào dễ sai nhất. Chạy xong so lại xem mình đoán đúng bao nhiêu phần. Làm vài lần là bạn hình thành được trực giác về chỗ hay hỏng, và trực giác đó không công cụ nào cho bạn được.

Khi chuẩn bị một cuộc trao đổi khó. Tự viết trước lập luận của mình, rồi bắt máy đóng vai người phản biện gay gắt nhất. Đây là cách dùng máy để mình mạnh lên, khác hẳn việc nhờ máy viết sẵn lời thoại.

Cả ba tình huống đều không tốn thêm thời gian đáng kể, vì phần thêm vào chỉ là vài phút nghĩ trước khi gõ, và phần đó lại rút ngắn số lần phải làm lại.

9. Nói gọn lại

Dùng AI để đi nhanh là đúng. Nhưng nếu suốt cả năm bạn chỉ đi nhanh mà không đi xa hơn, thì đã đến lúc đổi cách dùng, chứ không phải đổi công cụ.

Và cách đổi thì rẻ tới bất ngờ: thêm một câu hỏi sau mỗi lần dùng. Không cần khoá học nào cho việc đó, chỉ cần nhớ làm.