Kỹ năng nào AI không thay thế được của bạn

Câu hỏi kỹ năng nào AI không thay thế được hay bị trả lời bằng những chữ rất kêu như sáng tạo, cảm xúc, trí tuệ cảm xúc. Tôi trả lời bằng một thứ cụ thể hơn nhiều, và là thứ tôi phải dùng mỗi ngày ở vị trí của mình: năng lực tự phán đoán.

1. Kỹ năng nào AI không thay thế được, nói cho thật gọn

Là năng lực nhìn một tình huống chưa có tiền lệ và tự quyết được nên làm gì, trong điều kiện thông tin không đủ, các bên liên quan mâu thuẫn nhau, và bạn là người phải chịu trách nhiệm về hậu quả.

Nghe trừu tượng, nhưng trong nghề Nhân sự nó hiện ra rất cụ thể. Một nhân viên vi phạm nội quy nhưng là người giỏi nhất bộ phận. Một đề xuất tăng lương đúng về mặt thị trường nhưng sai về mặt ngân sách. Một quyết định đúng luật nhưng sẽ làm cả phòng mất niềm tin. Không có công cụ nào quyết thay bạn những chuyện đó.

2. Vì sao máy không làm được, dù nó biết nhiều hơn bạn

AI biết nhiều hơn bạn về luật, về thông lệ, về cách các nơi khác xử lý. Nhưng nó thiếu ba thứ, và cả ba đều không phải chuyện thời gian sẽ khắc phục.

Nó không biết những gì không được viết ra. Ai trong tổ chức đang chịu áp lực gì, ban lãnh đạo vừa nói gì trong cuộc họp kín, người này với người kia có lịch sử gì. Toàn bộ phần đó không nằm trong bất cứ tài liệu nào bạn đưa cho máy.

Nó không chịu hậu quả. Khi có chuyện, người ta không hỏi bạn dùng công cụ gì. Người ta hỏi bạn. Mà người phải chịu hậu quả thì cân nhắc khác hẳn người chỉ đưa ra phương án.

Nó không có sức nặng để bảo vệ một đề xuất. Đề xuất muốn thành hiện thực thì phải có người ngồi vào bàn, giải trình, chịu bị chất vấn, và giữ lập trường tới cùng. Đó là việc của con người.

3. Chỗ nguy hiểm: năng lực này mất dần mà không báo trước

Đây là phần tôi muốn bạn đọc kỹ nhất.

Tự phán đoán không phải thứ bẩm sinh. Nó là cơ bắp, và cơ bắp thì teo đi khi không dùng. Mỗi lần bạn nhận nguyên phương án của máy rồi làm theo mà không cân nhắc lại, bạn bỏ qua một lần tập.

Sáu tháng đầu không thấy gì. Tới lúc gặp một việc thật sự khó thì mới lộ ra, và lúc đó thì không kịp tập lại.

Tôi có viết riêng về các dấu hiệu nhận ra mình đang rơi vào tình trạng này ở bài vì sao dùng AI mỗi ngày mà vẫn không giỏi lên.

4. Bốn thứ khác cũng không thay thế được, ít ai nhắc

Biết việc nào đáng làm. Máy làm rất nhanh mọi việc bạn giao. Nhưng chọn giao việc gì thì phải hiểu tổ chức đang cần gì nhất lúc này, và đó là thứ chỉ có từ năm tháng ngồi trong đó.

Biết lúc nào nên im lặng. Có những phát hiện đúng nhưng nói ra sai thời điểm thì hỏng việc và hỏng cả quan hệ. Máy không có khái niệm về thời điểm.

Biết ai cần nghe theo cách nào. Cùng một nội dung, nói với ban lãnh đạo khác nói với người lao động, khác nữa khi nói với một người đang bức xúc. Máy soạn được cả ba bản, nhưng chọn bản nào cho ai là việc của bạn.

Đứng giữa hai bên mà vẫn công bằng với cả hai. Trước người lao động thì giải thích để họ hiểu bài toán của tổ chức. Trước ban lãnh đạo thì trình bày để thấy rõ nỗ lực của đội ngũ. Giữ được cả hai vế cùng lúc là thứ làm bằng con người.

5. Cách giữ năng lực này khi vẫn dùng AI mỗi ngày

Tôi không giảm dùng AI. Tôi đặt ra vài quy tắc để phần phán đoán luôn nằm lại phía mình.

Tự quyết trước, rồi mới hỏi máy. Với việc quan trọng, tôi viết ra hướng xử lý của mình trước, dù chỉ ba dòng. Sau đó mới đưa cho máy soi. Làm ngược lại thì ý của máy sẽ neo lấy suy nghĩ của tôi và tôi không còn biết mình vốn nghĩ gì.

Bắt máy phản biện chính phương án của tôi. Không hỏi nên làm gì, mà hỏi phương án này hỏng ở đâu. Đây là cách dùng máy giúp mình mạnh lên thay vì thay thế mình.

Không bao giờ đưa nguyên kết quả đi báo cáo. Mỗi điểm phải mở hồ sơ gốc ra đối chiếu rồi mới kết luận. Tôi nói kỹ ở bài bảng lương cân tổng vẫn có thể sai.

Giữ một số việc cố ý làm tay. Không phải vì hiệu quả, mà để giữ cảm giác nghề. Giống người lái xe thỉnh thoảng vẫn nên tự đỗ chứ đừng phụ thuộc hết vào cảm biến.

6. Một phép thử tôi hay dùng

Trước khi gửi bất cứ thứ gì quan trọng đi, tôi tự hỏi: nếu bây giờ có người chất vấn từng dòng, tôi trả lời được không.

Nếu trả lời được thì phần phán đoán vẫn là của tôi, máy chỉ giúp phần soạn thảo và phần rà. Nếu không trả lời được thì tôi chưa đủ hiểu thứ mình sắp gửi, và tôi phải quay lại làm cho hiểu.

Phép thử này mất chưa tới một phút, nhưng nó chặn được đúng loại sai lầm gây hậu quả nặng nhất.

7. Điều này quan trọng hơn với ai

Với người mới đi làm, năng lực phán đoán chưa kịp hình thành, nên rủi ro là không bao giờ hình thành nếu ngay từ đầu đã giao hết cho máy. Tôi viết riêng cho nhóm này ở bài người mới đi làm dùng AI trong 30 ngày đầu.

Với người đã có nghề, năng lực đó đã có sẵn, nên việc cần làm chỉ là không để nó teo đi. Đây là lợi thế lớn của người đi làm lâu năm mà ít ai nói ra.

8. Ba tình huống thật, để thấy ranh giới nằm ở đâu

Tôi đưa ba tình huống rất thường gặp, và chỉ rõ phần nào máy làm được, phần nào không.

Một người vi phạm nội quy nhưng là người giỏi nhất bộ phận. Máy tra được quy định, liệt kê được các mức xử lý, dựng được biên bản. Máy không quyết được nên xử tới mức nào, vì quyết định đó phụ thuộc vào chuyện tổ chức đang muốn phát tín hiệu gì, bộ phận đó đang thiếu người tới đâu, và người này trước giờ ra sao. Ba dữ kiện đó không nằm trong tài liệu nào.

Một đề xuất điều chỉnh thu nhập. Máy dựng được bảng so sánh, tính được tác động ngân sách, soạn được tờ trình. Máy không biết ban lãnh đạo đang nhạy cảm với khoản nào, không biết nên trình vào thời điểm nào, và không ngồi được vào bàn để bảo vệ khi bị chất vấn.

Một bộ phận có tỉ lệ nghỉ việc tăng đột ngột. Máy chỉ ra được con số bất thường và các mốc thời gian. Nhưng biết nên hỏi ai trước, hỏi bằng giọng nào, và biết lúc nào chưa nên đưa con số ra cuộc họp, thì đó là phán đoán. Tôi viết kỹ hơn về nhóm việc này ở bài giữ chân nhân viên ngành khách sạn.

Điểm chung của cả ba: phần máy làm được là phần chuẩn bị, phần bạn làm là phần quyết định và phần chịu trách nhiệm. Ranh giới đó không mờ đi theo thời gian, vì nó không phải chuyện năng lực của máy.

9. Người đi làm lâu năm nên nhìn chuyện này thế nào

Nếu bạn đã có nghề, tin tốt là năng lực phán đoán của bạn đã được xây bằng năm tháng và không ai lấy đi được. Nó chỉ mất khi chính bạn ngừng dùng.

Nên chuyện cần làm không phải là học thêm thật nhiều mẹo dùng công cụ. Là giữ cho phần quyết định luôn nằm ở phía mình, trong khi vẫn để máy gánh phần chuẩn bị. Ai làm được đúng hai vế đó thì AI không đe doạ gì cả, ngược lại còn khuếch đại đúng cái phần mà chỉ mình có.

10. Nói gọn lại

Thứ AI không lấy đi được của bạn không phải là kiến thức, vì kiến thức thì nó nhiều hơn bạn. Là khả năng đứng trước một việc chưa có lời giải sẵn và tự quyết được, rồi chịu trách nhiệm về quyết định đó.

Nhưng nó chỉ không lấy đi được nếu bạn còn dùng tới. Ngày bạn ngừng dùng tới, nó tự mất, và không ai lấy của bạn cả.